Vietcombank, BIDV, Techcombank có cho cá nhân giao dịch hàng hoá phái sinh không?

Bạn không tin cái quảng cáo "lãi 50%/tháng" lướt qua feed lúc nửa đêm. Bạn cũng chẳng tin ông "thầy" hô lệnh trong nhóm Telegram mà đứa bạn vừa kéo vào. Nên bạn làm đúng việc một người cẩn thận sẽ làm: mở Google, gõ "phái sinh hàng hóa Vietcombank", hoặc tên ngân hàng nào bạn đang tin nhất. Màn hình trả về một loạt tiêu đề xác nhận ngân hàng có cung ứng sản phẩm này thật.

Rồi bạn ra chi nhánh hỏi, hoặc mở app lục từng menu, và không thấy chỗ nào để đăng ký. Nhân viên quầy nhìn bạn hơi lạ. Bạn về nhà, tự hỏi mình đã đọc sai ở đâu, và hơi ngại vì sắp tới bữa cơm gia đình kiểu gì cũng có câu "con định bỏ tiền vào đâu".

Bạn không đọc nhầm, và cũng không hỏi sai. Ngân hàng đúng là có làm phái sinh hàng hoá, chỉ là sản phẩm đó được dựng cho một loại khách hàng khác, vì một lý do khá cụ thể. Hiểu được lý do ấy mất chừng năm phút, và sau đó bạn sẽ đọc lại cả thị trường này rõ ràng hơn nhiều. Bài này không xếp hạng ngân hàng, không tiến cử tên công ty nào, cũng không giấu link giới thiệu nào để bạn bấm cho ai đó ăn hoa hồng.

Trả lời ngắn: Sản phẩm phái sinh hàng hóa Vietcombank, BIDV và Techcombank đang cung ứng là công cụ phòng vệ giá cho khách hàng doanh nghiệp. Thông tư 40/2016/TT-NHNN quy định khách hàng của sản phẩm này là tổ chức kinh tế, với mục đích phòng ngừa rủi ro giá cả hàng hoá. Nhà đầu tư cá nhân không thuộc nhóm đó. Đây là một danh mục sản phẩm khác, không phải chuyện ngân hàng có nhận bạn hay không. Cá nhân muốn giao dịch hàng hoá phái sinh tại Việt Nam đi theo một khuôn khổ riêng: qua Sở Giao dịch Hàng hoá Việt Nam và các thành viên kinh doanh được cấp phép.

Ngân hàng có làm phái sinh hàng hoá không? Vietcombank, BIDV, Techcombank đều có

Câu trả lời thẳng: có. Phán đoán ban đầu của bạn đúng. Vietcombank được Ngân hàng Nhà nước chấp thuận cung ứng sản phẩm phái sinh giá cả hàng hoá từ ngày 25/11/2019, theo Tạp chí Ngân hàng. BIDV có hẳn một trang sản phẩm "Phái sinh hàng hoá" đặt trong mục khách hàng doanh nghiệp trên website chính thức. Techcombank cũng được Ngân hàng Nhà nước bổ sung nội dung này vào giấy phép hoạt động, theo Thời báo Ngân hàng. Ba ngân hàng, cùng một loại nghiệp vụ; ở đây không có bảng xếp hạng nào và cũng không cần một cái. Nếu cụm "hàng hoá phái sinh" với bạn vẫn còn hơi mơ hồ, phần cơ chế kiếm lời của hàng hoá phái sinh lấp chỗ nền đó nhanh hơn bài này.

Chuyện đáng nói nằm ở chỗ sản phẩm phái sinh giá cả hàng hóa ngân hàng cung ứng không mang hình dạng của một kênh đầu tư. Hình dung một doanh nghiệp xuất khẩu cà phê. Họ vừa ký hợp đồng giao 500 tấn sau sáu tháng, giá đã chốt hôm nay. Từ giờ tới ngày giao, giá cà phê thế giới có thể chạy bất kỳ đâu. Nếu giá bật tăng mạnh, doanh nghiệp phải gom cà phê vào với giá cao hơn để giao cho đối tác theo mức đã cam kết, và khoản chênh đó ăn thẳng vào lợi nhuận, có khi lật thành lỗ. Rủi ro này không đến từ chuyện họ đầu tư sai. Nó đến từ chuyện họ có hàng thật phải mua vào và bán ra.

Một hợp đồng phái sinh giá cả hàng hoá ký với ngân hàng khoá lại đúng khoản rủi ro đó. Doanh nghiệp trả một mức phí hoặc chốt trước một mức giá, để dù cà phê chạy kiểu gì thì chi phí đầu vào của họ cũng nằm trong dự tính. Điểm mấu chốt: doanh nghiệp này chẳng hề muốn kiếm lời từ biến động giá cà phê. Họ muốn giá cà phê thôi làm xáo trộn kế hoạch kinh doanh của mình. Đó là toàn bộ mục đích của phòng vệ giá hàng hóa doanh nghiệp, và cũng là lý do sản phẩm này trông không giống một chỗ để "chơi".

Bạn không phải đoán nhóm khách hàng của nó. Ngay trên trang sản phẩm của mình, BIDV liệt kê thẳng: công ty cà phê, thức ăn chăn nuôi, dệt sợi trong nhóm nông sản; công ty lọc hoá dầu, thương mại khí hoá lỏng trong nhóm năng lượng; doanh nghiệp cáp điện, thương mại kim loại trong nhóm kim loại; hãng hàng không trong nhóm nhiên liệu. Tất cả đều là tổ chức có một dòng hàng hoá thật chạy qua sổ sách. Phái sinh hàng hóa BIDV, cũng như của các ngân hàng khác, sinh ra để phục vụ đúng những cái tên trong danh sách đó. Bạn có thể tự đọc lại danh mục ấy trên trang sản phẩm phái sinh hàng hoá của BIDV để chính ngân hàng nói ra đối tượng của họ, thay vì tin lời tôi.

Vì sao nhà đầu tư cá nhân không nằm trong nhóm khách hàng này

Chuyện này được viết thành văn bản pháp quy, nên không cần suy đoán. Thông tư 40/2016/TT-NHNN quy định về hoạt động cung ứng sản phẩm phái sinh giá cả hàng hoá của ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài đối với khách hàng "nhằm mục đích phòng ngừa rủi ro giá cả hàng hoá cho khách hàng". Đó là câu chữ trong Điều 1, phần phạm vi điều chỉnh. Mục đích của cả nghiệp vụ được đóng khung ngay từ dòng đầu tiên: phòng ngừa rủi ro, chứ không phải tìm kiếm lợi nhuận từ giá.

Điều 2 đi thêm một bước, định nghĩa khách hàng của sản phẩm là "tổ chức kinh tế được thành lập và hoạt động theo quy định của pháp luật Việt Nam, trừ tổ chức tín dụng". Tổ chức kinh tế. Một cá nhân, dù đã mở tài khoản tiết kiệm ở chính ngân hàng đó nhiều năm, không rơi vào định nghĩa này.

Đọc kỹ thì hai mệnh đề đó ăn khớp với nhau rất chặt. Định nghĩa khách hàng hẹp như vậy không đến từ việc cá nhân bị xem là kém cỏi hay ít tiền. Nó hẹp vì bản thân sản phẩm là công cụ phòng vệ, mà phòng vệ chỉ có nghĩa khi bạn đang nắm một rủi ro giá hàng hoá có thật cần che chắn. Doanh nghiệp cà phê ở phần trên có 500 tấn hàng để lo. Một người đi làm văn phòng với 200 triệu tiết kiệm thì không có 500 tấn cà phê nào cần bảo vệ cả. Bạn không thiếu tư cách để dùng công cụ này. Bạn chỉ không sở hữu thứ mà công cụ này được tạo ra để bảo vệ.

Một điểm cần nói cho rõ, vì nó quyết định việc bạn hiểu đúng hay sai: đây là quy định về phạm vi của sản phẩm, áp dụng chung cho mọi ngân hàng thương mại đang cung ứng nghiệp vụ này. Nó không phải chính sách riêng của Vietcombank, của BIDV, hay của bất kỳ nhà băng nào. Vì thế câu hỏi "vậy ngân hàng nào cho cá nhân mở?" thật ra không có đáp án, và không phải vì chưa bank nào chịu làm. Câu hỏi đó đang gõ nhầm cửa. Cánh cửa dành cho cá nhân nằm ở một toà nhà khác, do một cơ quan khác quản lý, và phần dưới sẽ chỉ đúng chỗ.

Cái bẫy tên gọi: "chứng khoán phái sinh" ở công ty chứng khoán của ngân hàng không phải hàng hoá phái sinh

Đây là chỗ dễ trượt chân nhất, và gần như không ai cảnh báo trước. Khi bạn gõ tên ngân hàng kèm chữ "phái sinh", nhiều khả năng bạn đáp xuống trang của một công ty chứng khoán trực thuộc ngân hàng đó, chẳng hạn VCBS gắn với thương hiệu Vietcombank, với mục "Giao dịch chứng khoán phái sinh". Lần này thì khác hẳn lần ra chi nhánh: bạn mở được tài khoản, thương hiệu thì quen, lại sẵn chữ "phái sinh", trông như đã tới đúng đích.

Nói ngay cho rõ, và không hàm ý ai giăng bẫy ai: các công ty chứng khoán trực thuộc ngân hàng có cung cấp dịch vụ chứng khoán phái sinh cho nhà đầu tư cá nhân, một sản phẩm hợp pháp, phổ biến, do Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước quản lý. Chỉ có điều nó không phải thứ bạn đang tìm. Tài sản cơ sở của chứng khoán phái sinh ở Việt Nam là chỉ số cổ phiếu VN30 và trái phiếu chính phủ, không phải cà phê, dầu thô hay kim loại. Cùng một chữ "phái sinh", nhưng khác thị trường, khác cơ quan quản lý, khác luôn cả cách giá nhảy mỗi ngày.

Để thấy phái sinh chứng khoán và phái sinh hàng hóa khác nhau ở đâu, và cả chỗ hai thứ đó khác với sản phẩm của ngân hàng, xếp ba loại cạnh nhau:

Tiêu chí	Ngân hàng thương mại	Công ty chứng khoán	Sở giao dịch hàng hoá
Tài sản cơ sở	Giá hàng hoá thật (cà phê, dầu, kim loại...)	Chỉ số cổ phiếu VN30, trái phiếu chính phủ	Giá hàng hoá thật (nông sản, năng lượng, kim loại...)
Khách hàng phục vụ	Tổ chức kinh tế, doanh nghiệp	Nhà đầu tư cá nhân và tổ chức	Nhà đầu tư cá nhân và tổ chức, qua thành viên kinh doanh
Mục đích sản phẩm	Phòng ngừa rủi ro giá hàng hoá	Đầu tư, phòng vệ danh mục chứng khoán	Giao dịch, đầu tư hàng hoá
Cơ quan quản lý	Ngân hàng Nhà nước	Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước	Bộ Công Thương

Ba cột trong bảng là ba loại tổ chức khác nhau, dựng lên để giải quyết những nhu cầu chẳng liên quan gì tới nhau. Chữ "phái sinh" trong tiếng Việt đang gánh cả ba mà không đổi mặt chữ. Bạn không lẫn lộn vì kém hiểu biết. Bạn chỉ va phải một từ bị đem dùng chung cho những thứ đáng lẽ nên gọi tên khác nhau.

Vậy cá nhân giao dịch hàng hoá phái sinh hợp pháp ở đâu?

Trước khi chỉ đường, giữ lại một thứ: cái tiêu chuẩn đã đưa bạn tới đây. Bạn tìm ngân hàng vì bạn muốn một tổ chức có giấy phép, có một cơ quan quản lý đứng sau chịu trách nhiệm. Đó là bản năng đúng, và bạn mang nguyên nó sang con đường tiếp theo, không hạ nó xuống nửa nấc.

Con đường dành cho cá nhân vận hành trong một khuôn khổ pháp lý riêng, tách khỏi Thông tư 40. Hoạt động mua bán hàng hoá qua sở giao dịch hàng hoá tại Việt Nam đi theo Nghị định 158/2006/NĐ-CP và bản sửa đổi là Nghị định 51/2018/NĐ-CP, do Bộ Công Thương quản lý. Ở Việt Nam, đầu mối tổ chức thị trường này là sàn giao dịch hàng hoá MXV tại Việt Nam.

Cơ chế có ba mắt xích, và bạn nên nhớ đúng thứ tự của nó. Nhà đầu tư cá nhân không mở tài khoản thẳng với sở giao dịch. Bạn mở tài khoản qua một thành viên kinh doanh đã được cấp phép, thành viên đó đẩy lệnh của bạn lên sở. Cá nhân, rồi thành viên kinh doanh, rồi sở giao dịch. Việc phân biệt cho được đâu là sở, đâu là thành viên môi giới, và tiền của bạn thực sự nằm ở đâu, là phần đáng bỏ công nhất, nhưng nó thuộc một bài khác nên ở đây tôi dừng lại và trỏ đường.

Còn một nỗi lo cần gọi thẳng tên, vì nhiều người nghĩ trong bụng mà ngại nói ra: nếu cá nhân phải đi qua thành viên kinh doanh thay vì qua ngân hàng, chẳng lẽ con đường đó kém chính danh hơn? Không hề. Hai khuôn khổ pháp lý này chạy song song, cho hai loại nhu cầu khác nhau, do hai cơ quan khác nhau cấp phép và giám sát. Một bên là ngân hàng phục vụ doanh nghiệp phòng vệ giá dưới sự quản lý của Ngân hàng Nhà nước. Một bên là thị trường giao dịch hàng hoá cho nhà đầu tư dưới sự quản lý của Bộ Công Thương. Thứ cần giữ nguyên vẹn là thói quen kiểm tra giấy phép trước khi tin ai, đúng cái thói quen đã dẫn bạn đọc tới tận đây. Nếu muốn có sẵn câu trả lời cho câu "con giao dịch cái này có hợp pháp không" mà kiểu gì gia đình cũng hỏi, bài hàng hoá phái sinh có hợp pháp tại Việt Nam không đã gói sẵn phần khung pháp lý cho bạn.

Những nhầm lẫn thường gặp quanh chuyện "ngân hàng và hàng hoá phái sinh"

Năm hiểu lầm hay lặp lại, gom về một chỗ để bạn khỏi mất buổi tối tra từng cái.

"Ngân hàng làm được thì cá nhân chắc cũng đăng ký được, chỉ là hạn mức nhỏ hơn." Không phải chuyện to nhỏ. Vướng mắc nằm ở nhóm đối tượng mà văn bản pháp quy đã khoanh vùng, chứ không ở quy mô tài khoản của bạn.

"Không mở được ở ngân hàng nghĩa là thị trường này đóng cửa với cá nhân, hoặc cá nhân tham gia là phạm luật." Đây là hiểu lầm theo hướng ngược lại, và cũng sai. Khuôn khổ dành cho cá nhân tồn tại độc lập, có nghị định riêng, có Bộ Công Thương cấp phép và giám sát.

"Mở được tài khoản phái sinh ở công ty chứng khoán của ngân hàng là xong." Nhớ lại cột giữa của bảng phía trên: đó là chứng khoán phái sinh với tài sản cơ sở VN30 và trái phiếu chính phủ, không phải hàng hoá.

"Có bên tự giới thiệu là đối tác hoặc đại lý của ngân hàng X, thế thì chắc an toàn." Đây là chỗ cần cẩn thận nhất, nên tôi nói về việc bạn cần làm chứ không quy kết bên nào: luôn tự xác minh tư cách pháp nhân và giấy phép tại nguồn chính thức của cơ quan quản lý, đừng dừng ở lời giới thiệu. Một cái tên lớn xuất hiện trong lời chào mời không chứng minh được mối quan hệ đằng sau nó có thật. Nếu bạn đang lăn tăn vì những lời hứa lãi cao đi kèm, bài quảng cáo lãi 50%/tháng có thật không mổ xẻ đúng kiểu chào mời này.

"Ngân hàng phòng vệ giá được, vậy mình copy y chiến lược đó để kiếm lời." Phòng vệ và đầu cơ là hai mục tiêu ngược chiều nhau. Sao chép công cụ trong khi không nắm một vị thế hàng hoá thật nào để bảo vệ, thì bạn đã đổi hẳn bản chất của giao dịch, từ che chắn rủi ro thành đặt cược vào giá. Đó là một quyết định hoàn toàn khác, và nên được nhìn thẳng đúng như vậy trước khi xuống tiền.

Bước tiếp theo

Có đúng một việc bạn tự làm được ngay tối nay, không cần nhắn tin cho ai, không cần để lại số điện thoại. Nó cũng chính là việc bạn vừa làm theo bản năng khi gõ tên ngân hàng vào Google, chỉ khác là lần này tra đúng chỗ. Lấy tên pháp nhân đầy đủ của bất kỳ nơi nào đang mời bạn mở tài khoản, rồi đối chiếu với danh sách thành viên được công bố công khai bởi sở giao dịch và cơ quan quản lý. Nếu bạn không đối chiếu được cái tên đó về một pháp nhân có giấy phép, thì câu trả lời đã đủ rõ, và bạn không cần biết thêm gì về sản phẩm họ đang chào.

Cái bản năng "chỉ làm việc với nơi có giấy phép" đã kéo bạn tới tận bài này là một bản năng tốt. Đừng vứt nó đi chỉ vì ngân hàng hoá ra không phải câu trả lời. Chỉ cần biết tra ở đâu, và giữ nguyên mức đòi hỏi đó cho mọi lời mời sau này.

Nếu bạn muốn đọc tiếp, bước kế là học cách phân biệt cho ra đâu là sở giao dịch, đâu là thành viên môi giới, đâu là nền tảng chỉ giả danh nhưng dựng giao diện cho giống. Tất cả nằm trong bài tổng quan về sàn giao dịch hàng hoá, nơi gom đủ các mảnh để bạn tự ráp lại bức tranh và tự quyết bằng dữ kiện của mình, thay vì tin lời một người lạ trên mạng.