Hàng hoá phái sinh là gì? Giải thích đơn giản trong 5 phút cho người chưa từng nghe

Giờ ăn trưa, bàn bên cạnh có hai người đồng nghiệp đang bàn "phái sinh dầu tuần này chạy dữ quá, tao chốt được một khoản". Bạn gật gù cho có, về bàn làm việc mở điện thoại gõ "hàng hoá phái sinh là gì". Kết quả trả về toàn chữ lạ: derivatives, underlying asset, notional value, hợp đồng tương lai... Đọc được ba dòng, bạn đóng tab, quay lại với file Excel dở dang. Cảm giác "hình như mình đang bỏ lỡ thứ gì đó" vẫn còn đó, nhưng chẳng ai giải thích cho ra hồn.

Bài này viết đúng cho khoảnh khắc đó. Không thuật ngữ tiếng Anh, không biểu đồ nến rối mắt, không một lời rủ rê đăng ký khoá học nào. Mục tiêu duy nhất: sau năm phút, bạn trả lời được câu "cái đó chính xác là gì" cho chính mình và cho đồng nghiệp giờ ăn trưa hôm sau. Đây chỉ giải thích bản chất. Nếu muốn xem đủ mọi ngóc ngách gồm các loại hợp đồng, sàn giao dịch, quy định pháp lý và vốn liếng cần có, phần cẩm nang đầy đủ nằm ở Hàng hoá phái sinh là gì? Cẩm nang toàn diện cho người mới bắt đầu tại Việt Nam.

Hàng hoá phái sinh là tờ hợp đồng cam kết mua hoặc bán một loại hàng hoá thật (cà phê, dầu, vàng, đồng, ngô…) ở một mức giá và một ngày đã định trước. Bạn không sở hữu thùng dầu hay bao cà phê nào cả, mà giao dịch chính tờ hợp đồng đó. Lãi hay lỗ đến từ chênh lệch giữa giá bạn cam kết và giá thị trường vào thời điểm bạn đóng lệnh hoặc hợp đồng đáo hạn.

Đọc xong đoạn in đậm mà thấy hơi trừu tượng thì bình thường, ai cũng vậy lần đầu. Phần dưới sẽ tháo nó ra bằng một câu chuyện quen thuộc hơn nhiều.

Cách hình dung nhanh: nông dân cà phê Buôn Ma Thuột và người thu mua

Hãy tưởng tượng một chú nông dân trồng cà phê ở Buôn Ma Thuột. Bây giờ là tháng Ba, vườn cà phê phải đến tháng Mười Một mới thu hoạch. Chú lo một chuyện: lỡ tới tháng Mười Một giá cà phê rớt mạnh thì cả năm công sức bán chẳng được bao nhiêu.

Cùng lúc đó, một người thu mua cho xưởng rang xay cũng đang lo, nhưng lo ngược lại. Anh ta sợ tới tháng Mười Một giá cà phê tăng vọt, lúc đó mua vào thì đội chi phí, xưởng lỗ.

Hai nỗi lo trái chiều gặp nhau. Họ ngồi lại ký một tờ giấy đơn giản: "Tháng Mười Một, tôi bán cho anh một tấn cà phê với giá 60.000 đồng một ký, dù giá thị trường lúc đó có ra sao đi nữa." Chú nông dân yên tâm vì đã chốt được đầu ra. Người thu mua yên tâm vì đã chốt được đầu vào. Tờ giấy này chính là một hợp đồng phái sinh ở dạng nguyên thuỷ nhất, và cái việc dùng nó để tự bảo vệ khỏi biến động giá thì dân trong nghề gọi là hedge.

Điều thú vị nằm ở chỗ tiếp theo. Tờ giấy đó tự nó đã có giá trị. Giả sử sang tháng Sáu, cả nước dự báo mất mùa, giá cà phê tương lai được đồn sẽ lên 70.000 đồng một ký. Lúc này tờ giấy "được mua cà phê giá 60.000" trong tay người thu mua bỗng đáng giá, vì nó cho anh ta quyền mua rẻ hơn thị trường tận 10.000 đồng mỗi ký. Anh ta hoàn toàn có thể sang tay tờ giấy đó cho người khác và ăn chênh lệch, không cần chờ tới lúc nhận cà phê thật.

Khi hàng nghìn tờ giấy kiểu này được chuẩn hoá cùng một mẫu, đem lên một cái sàn để mọi người mua đi bán lại công khai, minh bạch về giá, thì nó trở thành thứ mà hôm nay chúng ta gọi là hàng hoá phái sinh. Ở Việt Nam, cái sàn đó là Sở Giao dịch Hàng hoá Việt Nam, viết tắt MXV. Vậy nên nếu ai hỏi hàng hoá phái sinh là gì, câu trả lời gọn nhất chính là: tờ giấy cam kết mua bán hàng hoá của chú nông dân và người thu mua, chỉ khác là giờ nó được đóng gói tiêu chuẩn và giao dịch trên sàn.

Vậy bạn "mua" cái gì khi tham gia thị trường?

Đây là câu hỏi làm nhiều người mới sợ nhất, và cũng là hiểu lầm dễ gỡ nhất. Không, sẽ không có xe tải nào chở một tấn cà phê tới trước cửa nhà bạn. Không ai bắt bạn phải có kho chứa dầu thô. Khi tham gia, thứ bạn thật sự nắm giữ là hợp đồng, không phải hàng hoá vật lý. Để hiểu phái sinh hàng hoá là gì trong thực tế giao dịch, chỉ cần nắm mấy ý sau.

Thứ nhất, bạn mua và bán hợp đồng. Mỗi hợp đồng ứng với một khối lượng hàng chuẩn, ví dụ mười tấn cà phê Robusta hoặc một nghìn thùng dầu. Bạn đặt lệnh mua hoặc lệnh bán hợp đồng đó qua tài khoản của mình giống như đặt lệnh cổ phiếu, chỉ có điều đối tượng là hợp đồng chứ không phải cổ phần công ty.

Thứ hai, gần như không ai giữ hợp đồng tới ngày đáo hạn để nhận hàng thật. Phần rất lớn nhà giao dịch cá nhân đóng lệnh trước đó từ lâu, chốt lời hoặc cắt lỗ rồi thoát. Chuyện giao nhận cà phê, dầu vật lý là việc của các doanh nghiệp sản xuất và thương mại lớn, những bên có nhu cầu hàng thật.

Thứ ba, lãi lỗ tính bằng chênh lệch giá nhân với khối lượng. Công thức đơn giản: (giá lúc đóng lệnh trừ giá lúc mở lệnh) nhân số hợp đồng nhân hệ số nhân của sản phẩm đó.

Lấy một ví dụ cụ thể cho dễ nắm. Bạn thấy giá cà phê Robusta đang ở 2.100 USD một tấn và tin rằng vài hôm nữa nó sẽ tăng, nên bạn mua một hợp đồng. Tuần sau giá lên 2.150 USD, bạn quyết định đóng lệnh. Phần chênh 50 USD trên mỗi tấn, nhân với khối lượng trong hợp đồng, chính là khoản lãi chạy vào tài khoản của bạn. Ngược lại, nếu giá tụt xuống 2.050 USD mà bạn vẫn đóng, thì 50 USD đó là khoản lỗ. Suốt cả quá trình, không có một hạt cà phê nào đổi chủ. Bạn chỉ đang giao dịch cái cam kết trên giấy về giá cà phê, chứ không đụng tới cà phê. Nếu muốn hiểu sâu hơn một hợp đồng được cấu tạo thế nào, khối lượng chuẩn ra sao, có thể xem thêm hợp đồng phái sinh là gì.

Có một chi tiết bạn sẽ nghe nhiều là ký quỹ. Để mở một hợp đồng, bạn không cần bỏ ra toàn bộ giá trị của nó, mà chỉ cần đặt cọc một phần gọi là tiền ký quỹ. Cơ chế này giúp một số vốn nhỏ điều khiển được lượng hàng lớn hơn, và đây cũng chính là con dao hai lưỡi khiến nhiều người vừa mê vừa sợ phái sinh. Phần này thuộc về kỹ thuật giao dịch, bài giải thích bản chất sẽ dừng ở đây.

Ba khác biệt cốt lõi giữa hàng hoá phái sinh và cổ phiếu

Nếu bạn từng mua một hai mã cổ phiếu cho biết, bạn đã có nền để so sánh. Bỏ qua đủ thứ chi tiết vụn vặt, có ba điểm khác nhau về bản chất giữa hai kênh này mà bạn cần phân biệt được.

Khác biệt đầu tiên nằm ở thứ bạn nắm giữ. Mua cổ phiếu là mua một mảnh nhỏ của công ty, bạn trở thành cổ đông, công ty làm ăn tốt thì bạn hưởng. Còn hợp đồng phái sinh không cho bạn sở hữu gì của doanh nghiệp cả, nó chỉ là cam kết đặt cược trên giá của một loại hàng hoá. Giá cà phê thế giới lên hay xuống mới là thứ quyết định túi tiền của bạn, chứ không phải kết quả kinh doanh của một công ty nào.

Khác biệt thứ hai là thời hạn. Bạn có thể mua cổ phiếu rồi kẹp trong tài khoản mười năm không sao, cổ phiếu không có hạn dùng. Hợp đồng phái sinh thì luôn có ngày đáo hạn cố định. Tới ngày đó hợp đồng hết hiệu lực, bạn buộc phải đóng lệnh hoặc chuyển sang hợp đồng kỳ hạn mới. Không có chuyện mua rồi để quên rồi mười năm sau mở ra vẫn còn.

Khác biệt thứ ba, và cũng là điểm khiến phái sinh hấp dẫn với người ưa mạo hiểm: chiều kiếm lời. Với cổ phiếu, về cơ bản bạn chỉ lãi khi giá tăng, mua thấp bán cao. Với phái sinh, bạn có thể đặt lệnh bán trước rồi mua lại sau, nghĩa là kiếm lời cả khi giá đi xuống nếu bạn dự đoán đúng. Nghe thì hay, nhưng nó cũng có nghĩa bạn có thể lỗ theo cả hai chiều nếu đoán sai, và đây là lý do phái sinh đòi hỏi kỷ luật cao hơn hẳn.

Đừng vội kết luận kênh nào hơn kênh nào. Không có kênh tốt hơn, chỉ có kênh phù hợp với mục tiêu và khả năng chịu rủi ro của từng người. Cổ phiếu hợp với người muốn đầu tư dài hạn vào doanh nghiệp; phái sinh hợp với người muốn giao dịch theo biến động giá hàng hoá và chấp nhận nhịp độ nhanh hơn. Muốn xem cách một lệnh phái sinh vận hành từ đầu tới cuối trong thực tế, bạn có thể đọc thêm về đầu tư hàng hoá phái sinh là gì.

Tại sao đôi khi bị gọi là "cờ bạc"? Sự thật ngắn gọn

Chuyện này cần nói thẳng, vì né tránh chỉ làm bạn nghi ngờ thêm. Rất nhiều người xung quanh, có khi cả bố mẹ hoặc người yêu bạn, nghe tới phái sinh là gán ngay hai chữ "cờ bạc" hoặc "chơi chứng". Họ không hoàn toàn sai, và cũng không hoàn toàn đúng.

Họ đúng ở chỗ nào? Đúng là phái sinh có dùng đòn bẩy, tức là số tiền ký quỹ nhỏ điều khiển giá trị hàng hoá lớn hơn nhiều lần, nên lãi lỗ đều bị khuếch đại. Cũng đúng là ngoài kia có không ít người coi nó như canh bạc, vào lệnh theo cảm tính, thắng vài lần rồi thua sạch, y hệt người đánh bài. Những câu chuyện mất tiền mà bạn nghe kể lại phần lớn rơi vào nhóm này.

Nhưng có một điều họ thường không biết. Bản thân công cụ phái sinh là hợp pháp và có nguồn gốc rõ ràng. Ở Việt Nam, giao dịch hàng hoá phái sinh diễn ra qua Sở Giao dịch Hàng hoá Việt Nam, hoạt động dưới sự quản lý của Bộ Công Thương, có khung pháp lý cụ thể. Quan trọng hơn, những doanh nghiệp cà phê, cao su, xăng dầu thật sự dùng chính công cụ này mỗi ngày để phòng vệ giá cho hàng hoá của họ, đúng như chú nông dân trong câu chuyện ở trên. Nó ra đời để phục vụ nhu cầu kinh tế thật, không phải để sòng bạc.

So sánh cho dễ hình dung: con dao trong bếp không phải hung khí. Cùng một con dao, người đầu bếp dùng để nấu ăn, kẻ xấu dùng để gây họa. Cách dùng quyết định, không phải bản thân con dao. Phái sinh cũng vậy. Trong tay người có kiến thức, biết quản lý rủi ro, đặt điểm cắt lỗ và chỉ mạo hiểm phần vốn cho phép, nó là một công cụ đầu tư nghiêm túc. Trong tay người vào lệnh bằng niềm tin và hy vọng, nó thành máy đốt tiền. Ở đây không ai hứa với bạn rằng học xong thì không bao giờ thua, vì lời hứa đó là dấu hiệu của kẻ lừa đảo. Điều thành thật hơn là: rủi ro có thật, nhưng nó nằm ở cách bạn dùng chứ không phải ở bản chất công cụ.

Những hiểu lầm phổ biến khi mới nghe "phái sinh"

Trước khi bạn đóng tab và đi tiếp, có mấy ngộ nhận rất hay gặp ở người lần đầu tìm hiểu. Gỡ được chúng bây giờ sẽ đỡ cho bạn nhiều rắc rối về sau.

Hiểu lầm thứ nhất, phái sinh là forex. Hai thứ này khác nhau. Forex là giao dịch tiền tệ và hiện chưa có khung cấp phép chính thức cho nhà đầu tư cá nhân ở Việt Nam, nên phần lớn sàn forex bạn thấy quảng cáo đều là sàn nước ngoài không được quản lý trong nước. Hàng hoá phái sinh qua sàn MXV thì ngược lại, đã có pháp nhân và quy định rõ ràng. Đừng gộp chung hai cái làm một.

Hiểu lầm thứ hai, tham gia phái sinh là phải ôm hàng vật lý về nhà. Như đã nói ở phần trên, bạn giao dịch hợp đồng, và hầu như luôn đóng lệnh trước ngày đáo hạn. Không kho bãi, không nhận hàng.

Hiểu lầm thứ ba, phải có vốn cả tỷ đồng mới chơi được. Thực tế số vốn để bắt đầu thấp hơn con số đó nhiều. Tuy vậy có một cảnh báo ngược: bắt đầu với số vốn quá nhỏ cũng không nên, vì khi đó bạn khó phân bổ vốn hợp lý và đặt cắt lỗ đúng cách, dễ bị một hai lệnh xấu thổi bay tài khoản. Vốn vừa đủ để quản trị rủi ro tử tế quan trọng hơn là vốn to.

Hiểu lầm thứ tư, cứ vào là lãi năm mươi phần trăm mỗi tháng như quảng cáo. Đây là dấu hiệu lừa đảo rõ ràng nhất mà bạn cần khắc cốt ghi tâm. Không một kênh đầu tư hợp pháp nào trên đời cam kết được mức sinh lời đều đặn khủng khiếp như vậy. Thấy ai hứa con số đó, quay lưng đi là lựa chọn khôn ngoan.

Hiểu lầm cuối, học một tuần là trade được. Nếu ai đó bán cho bạn giấc mơ thành thạo sau vài ngày, họ đang bán ảo tưởng. Người học nghiêm túc thường cần vài tháng vừa học vừa giao dịch demo, ghi chép từng lệnh, rút kinh nghiệm dần, trước khi bỏ tiền thật vào một cách có kiểm soát. Đây là môn cần thời gian, giống như học lái xe, không ai vừa ngồi vào vô lăng đã chạy cao tốc.

Bạn nên làm gì trong mười phút tới?

Tới đây bạn đã có câu trả lời cho câu hỏi ban đầu. Việc tiếp theo tuỳ vào bạn tò mò tới đâu, và không có đáp án nào là sai.

Nếu bạn chỉ cần hiểu đủ để không ngơ ngác trong bữa trưa hôm sau, thì thật lòng, bạn có thể đóng tab ngay bây giờ. Bạn đã nắm được bản chất: một tờ hợp đồng cam kết mua bán hàng hoá thật ở giá và ngày định trước, bạn giao dịch tờ hợp đồng chứ không ôm hàng, lãi lỗ đến từ chênh lệch giá. Bấy nhiêu là đủ cho nhu cầu "biết để hiểu chuyện".

Nếu tò mò muốn đi sâu hơn, hiểu về các loại hợp đồng, sàn MXV vận hành ra sao, cần bao nhiêu vốn, chi phí giao dịch thế nào và pháp lý ở Việt Nam quy định những gì, thì phần cẩm nang dành cho người mới ở Hàng hoá phái sinh là gì? Cẩm nang toàn diện cho người mới bắt đầu tại Việt Nam sẽ cho bạn bức tranh đầy đủ trong khoảng mười lăm phút đọc.

Còn nếu bạn đang phân vân cụ thể "vậy giao dịch nó khác mua cổ phiếu ra sao trên thực tế", hai bài liên quan có thể giúp: đầu tư hàng hoá phái sinh là gì đi vào cách một lệnh hoạt động, còn hợp đồng phái sinh là gì mổ xẻ cấu trúc từng loại hợp đồng.

Một lời nhắc trước khi bạn đi. Đừng vội tin bất kỳ ai hứa hẹn con số sinh lời cố định, đừng nạp tiền vào sàn nào chỉ vì một video TikTok thuyết phục, và đừng bắt đầu bằng tiền vay mượn. Hiểu bản chất trước, thấy nó hợp với mình rồi hẵng tính chuyện tiếp theo. Năm phút đọc bài này không biến bạn thành nhà giao dịch, nhưng nó giúp bạn ra khỏi vùng mù thông tin, và với người mới thì đó đã là một bước đi đúng hướng rồi.