Giao dịch phái sinh ở nước ngoài so với Việt Nam: quy mô, mức độ phổ biến và bài học

Câu hỏi khó nhất khi bạn mới tìm hiểu hàng hoá phái sinh không phải là "nó là gì". Câu khó là câu mẹ bạn sẽ hỏi ở bàn ăn: cái đó là cái gì mà mấy năm nay ai cũng nói, trò gì mới nổi à? Nếu bạn vừa gõ thống kê giao dịch phái sinh nước ngoài vào Google để tìm thứ gì đó chứng minh mình không sắp lao vào một trò đỏ đen, phần lớn kết quả hiện ra sẽ không giúp được bạn trong đúng cuộc trò chuyện đó.

Câu trả lời ngắn: cái này không mới. Hợp đồng tương lai hàng hoá, thứ bạn đang tìm hiểu, đã được giao dịch có tổ chức ở phương Tây từ giữa thế kỷ 19, và ngay lúc bạn đọc dòng này, giá cà phê robusta mà nông dân Tây Nguyên bán ra đang bám theo giá kỳ hạn trên một sàn phái sinh ở London.

Đây không phải bài bênh vực. Phần sau nói cả chuyện Việt Nam từng có bốn sàn hàng hoá mở ra rồi đóng cửa trước khi MXV tồn tại. Bạn cần cả hai nửa, vì nếu chỉ mang nửa đẹp về nhà, người đối diện sẽ tìm ra nửa còn lại trong ba phút.

Nói gọn trước khi vào chi tiết: giao dịch phái sinh không phải hiện tượng mới ở quy mô toàn cầu. Các sở giao dịch hàng hoá lớn như CME Group ở Mỹ, ICE ở Mỹ và Anh, LME ở Anh hay Shanghai Futures Exchange ở Trung Quốc đã vận hành hợp đồng tương lai hàng hoá suốt nhiều thập kỷ tới hơn một thế kỷ, và doanh nghiệp xuất nhập khẩu khắp nơi dùng chúng để phòng vệ giá. Cái mới nằm ở phần Việt Nam: Sở Giao dịch Hàng hoá Việt Nam (MXV) hoạt động dưới cấp phép của Bộ Công Thương, và trước MXV đã có ít nhất bốn sàn hàng hoá trong nước mở rồi ngừng. Muốn bộ số liệu trong nước đầy đủ và có nguồn, đọc bài tổng quan về thị trường hàng hoá phái sinh. Thị trường thì cũ; phiên bản Việt Nam thì mới và còn non.

"Thống kê giao dịch phái sinh nước ngoài": bạn đang tìm cái nào trong hai cái?

Cụm từ bạn vừa gõ đọc được theo hai cách rất khác nhau, và biết mình hỏi cách nào sẽ tiết kiệm cho bạn cả buổi tối tra nhầm chỗ.

Cách thứ nhất là số liệu nhà đầu tư nước ngoài giao dịch phái sinh tại Việt Nam, tức dữ liệu khối ngoại. Đây là dòng tiền của nhà đầu tư ngoại quốc trên thị trường trong nước, công bố tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) và Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước, phần lớn xoay quanh hợp đồng tương lai chỉ số VN30. Vài tờ báo có toà soạn như Nhân Dân thỉnh thoảng đưa tin tỷ trọng giao dịch của khối ngoại theo từng kỳ; nếu bạn định dùng một con số như vậy, nhớ ghi kèm đúng kỳ của nó. Còn chỗ tra và cách đọc từng bảng số thì nằm trong bài tra số liệu phái sinh chính thống ở đâu và đọc thế nào; bài đó dựng riêng để chỉ bạn mở trang nào, bấm vào đâu, đọc cột nào, nên ở đây không lặp lại thao tác.

Cách thứ hai là thị trường phái sinh ở nước ngoài vận hành thế nào và lớn cỡ nào. Đây mới là câu phần còn lại của bài trả lời, và nhiều khả năng cũng là câu bạn đang muốn hỏi khi lo phải bảo vệ "trò này" trước gia đình.

Có một phân biệt gần như không trang nào chịu nói rõ, và nó quyết định bạn đọc đúng hay sai bảng số ngay từ đầu: chứng khoán phái sinh và hàng hoá phái sinh là hai thị trường khác nhau. Chứng khoán phái sinh ở Việt Nam chủ yếu là hợp đồng tương lai chỉ số VN30, giao dịch trên HNX, do Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước quản lý. Hàng hoá phái sinh là hợp đồng dựa trên cà phê, bạc, đồng, dầu đậu tương và nhiều mặt hàng khác, giao dịch trên MXV, do Bộ Công Thương quản lý. Hai loại tài sản cơ sở, hai cơ quan quản lý, hai bộ số liệu tách nhau. Bài này nói về nhóm thứ hai, cũng là nhóm liên thông với thế giới rõ nhất.

Phái sinh có trước cả thị trường chứng khoán Việt Nam: ba mốc lịch sử

Chữ "mới nổi" là chỗ dễ đánh vào nhất, nên hãy tháo nó ra bằng ba mốc có thể tra được.

Mốc đầu tiên là tuổi đời. Sở giao dịch hàng hoá có tổ chức ở phương Tây ra đời từ giữa thế kỷ 19; sàn hay được nhắc tới là Chicago Board of Trade (CBOT), nay thuộc CME Group. Mình cố ý không ghi một năm thành lập cụ thể ở đây, vì nếu bạn định mang con số đó ra nói với người thân thì bạn nên tự mở trang lịch sử của CME Group và đọc đúng mốc từ chính họ, thay vì tin một dòng chép lại. Ý nghĩa của mốc này đủ nặng mà không cần chính xác tới từng năm: cơ chế giao dịch hàng hoá kỳ hạn có tổ chức còn già hơn phần lớn ngân hàng đang hoạt động ở Việt Nam hôm nay.

Mốc thứ hai còn quan trọng hơn con số, là lý do nó ra đời. Hợp đồng tương lai không sinh ra để đầu cơ. Nó sinh ra vì người trồng ngũ cốc muốn biết trước mình sẽ bán được giá nào, thay vì phó mặc cho giá lúc thu hoạch. Với một phụ huynh Việt Nam từng lo rớt giá lúa hay rớt giá cà phê, đây là câu dễ chạm nhất trong cả bài: công cụ này gốc gác là cái phao chốt giá cho nông dân, không phải một sòng bạc mới mọc. Muốn hiểu vì sao ranh giới giữa chốt giá và cờ bạc nằm ở kỷ luật và pháp lý chứ không nằm ở bản thân hợp đồng, đọc thêm phái sinh hàng hoá có phải cờ bạc không.

Mốc thứ ba là khoảng cách. Thị trường chứng khoán phái sinh của Việt Nam vận hành từ năm 2017, còn thị trường hàng hoá phái sinh có sàn được cấp phép thì muộn hơn nữa. Đặt cạnh giữa thế kỷ 19, khoảng cách giữa thế giới và Việt Nam là hơn một thế kỷ rưỡi. Đó là con số dễ nhớ nhất bạn có thể mang đi.

Một câu phải nói ra trước khi bạn dùng ba mốc này sai cách: lịch sử dài chỉ chứng minh đây là công cụ thật, được dùng thật trong nền kinh tế thật. Nó không nói gì về việc bạn sẽ dùng nó tốt hay dở, và càng không có nghĩa lâu đời thì ít rủi ro.

Quy mô thị trường phái sinh toàn cầu so với Việt Nam

Đây là phần bạn sẽ bị cám dỗ nhét một con số thật to vào, và cũng là phần mình sẽ không làm thế. Lý do rất thẳng: những con số "quy mô toàn cầu" đang lan truyền trong nội dung tiếng Việt phần lớn truy về blog của các bên bán, không về một tổ chức công bố nào, và một con số như vậy sẽ phản lại bạn ngay khi người thân bấm vào link mà không tới được nguồn gốc. Nên phần này mô tả bản chất, rồi chỉ cho bạn nơi tự lấy con số kèm đúng năm.

Ở quy mô thị trường phái sinh thế giới, khối lượng hợp đồng phái sinh niêm yết mỗi năm rất lớn, và tổ chức theo dõi số liệu này một cách có hệ thống là FIA. Nếu bạn muốn một con số về quy mô thị trường phái sinh toàn cầu để đặt cạnh Việt Nam, hãy vào thẳng FIA tại fia.org, tìm Annual Volume Survey hoặc ETD Tracker, và chép con số kèm đúng năm của nó. Các sở giao dịch lớn mà bạn sẽ gặp trong bảng xếp hạng gồm CME Group, ICE, cùng nhiều sàn ở Ấn Độ và Trung Quốc như Shanghai Futures Exchange. Thứ hạng giữa chúng đổi theo từng năm, nên đừng chép một thứ hạng cũ; xem bảng hiện hành tại chính FIA.

Ở phía Việt Nam, số liệu quý gần nhất của MXV và thống kê phái sinh của HNX cho bạn quy mô trong nước. Mình để bộ số đó ở bài tổng quan về thị trường trong nước đã dẫn ở đầu bài thay vì chép lại, vì ở đó đã có con số quý kèm nguồn và kỳ công bố. Còn thống kê giao dịch phái sinh nước ngoài, tức phần khối ngoại, thì đã chỉ đường ở mục trên.

Kết luận rút ra quan trọng hơn bản thân mấy con số: đặt phái sinh Việt Nam so với thế giới, thị trường trong nước rất nhỏ và rất mới. Nhỏ không có nghĩa là giả. Nhưng nhỏ có nghĩa là thanh khoản mỏng hơn, số sản phẩm ít hơn, và cộng đồng nhà đầu tư ít kinh nghiệm hơn nhiều so với những thị trường đã chạy hàng thế kỷ. Quy mô của một thị trường, dù to tới đâu, cũng không nói gì về số dư tài khoản của riêng bạn. Hai chuyện đó tách rời nhau.

Trục so sánh	Quốc tế	Việt Nam	Nguồn để bạn tự kiểm chứng
Tuổi đời sàn hàng hoá có tổ chức	Từ giữa thế kỷ 19	Sàn được cấp phép gần đây (MXV)	cmegroup.com (lịch sử); mxv.com.vn
Số lượng, bề dày sở giao dịch	Nhiều sở lớn liên thông toàn cầu	Một sở được cấp phép cấp quốc gia và các thành viên kinh doanh	fia.org; mxv.com.vn
Nhóm sản phẩm	Nông sản, năng lượng, kim loại, lãi suất, tiền tệ và nhiều nhóm khác	Nông sản, nguyên liệu công nghiệp, kim loại (bạc, đồng, bạch kim), năng lượng	mxv.com.vn
Cơ quan quản lý	Cơ quan chuyên trách từng nước (ví dụ CFTC tại Mỹ)	Bộ Công Thương (hàng hoá); UBCKNN và HNX (chứng khoán phái sinh)	trang cơ quan quản lý
Quy mô, thanh khoản	Khối lượng lớn, thanh khoản dày, nhiều thập kỷ dữ liệu	Thị trường nhỏ và mới, thanh khoản mỏng hơn	fia.org (tự tra khối lượng); mxv.com.vn

Đối chiếu định tính giữa quốc tế và Việt Nam. Bảng này bỏ trống con số quy mô thị trường phái sinh toàn cầu có chủ ý: hãy tự lấy con số kèm năm tại fia.org thay vì tin một số liệu không rõ nguồn.

Cà phê Tây Nguyên đã được định giá trên sàn phái sinh quốc tế từ lâu

Với người thân, "phái sinh" là từ trừu tượng, nhưng "giá cà phê" thì không. Đó là lý do phần này đáng đưa cho họ đọc hơn mấy phần số liệu phía trên.

Việt Nam là nước sản xuất cà phê robusta lớn nhất thế giới. Mình dùng mệnh đề này ở dạng định tính, không kèm phần trăm, vì con số thị phần cụ thể có nhiều nguồn vênh nhau; nếu bạn cần một tỷ lệ chính xác, hãy tra ở USDA FAS, Tổ chức Cà phê Quốc tế hoặc Hiệp hội Cà phê Ca cao Việt Nam trước khi trích. Bản thân vị trí số một về robusta thì vững, và đủ để dẫn tới điểm chính.

Giá tham chiếu của robusta không hình thành ở Buôn Ma Thuột hay ở một cái chợ nào tại Việt Nam. Nó hình thành trên một sàn giao dịch phái sinh quốc tế, cụ thể là ICE Futures Europe, sàn mà dân trong ngành hay gọi ngắn là "sàn London". Giá thu mua cà phê tại Tây Nguyên lên xuống bám theo giá kỳ hạn robusta trên sàn đó, trừ đi hoặc cộng thêm một khoản chênh. Bạn có thể tự xem sàn này tồn tại và niêm yết hợp đồng robusta tại ICE ở ice.com, thay vì tin lời mình.

Doanh nghiệp xuất khẩu cà phê dùng chính hợp đồng tương lai để phòng vệ giá: họ chốt trước mức bán để một cú rơi giá không thổi bay lợi nhuận cả vụ. Đây đúng là công dụng gốc đã nói ở phần lịch sử, giờ hiện ra bằng một ví dụ nằm ngay trong nền kinh tế mà gia đình bạn sống trong đó.

Nói gọn để bạn có thể đọc nguyên câu này cho người thân nghe: hạt cà phê nhà mình bán bao năm nay vốn đã được định giá qua một sàn phái sinh ở nước ngoài, nên phái sinh không phải thứ vừa du nhập, nó nằm sẵn trong chuỗi giá cà phê từ lâu.

Một ranh giới phải kẻ cho rõ, kẻo phần này bị đọc thành lời xúi giao dịch cà phê. Doanh nghiệp dùng công cụ này để giảm một rủi ro họ đã có sẵn từ việc kinh doanh cà phê. Một cá nhân mở tài khoản để kiếm chênh lệch giá đang làm một việc khác hẳn, với rủi ro khác hẳn. Đừng để ai nhập nhèm hai chuyện đó, kể cả bạn với chính mình.

Bốn sàn hàng hoá Việt Nam đã đóng cửa trước MXV, và vì sao bạn nên biết

Nếu bài này chỉ khen thì bạn không dùng được nó để thuyết phục ai đang nghi ngờ. Nên đây là phần nói mặt xấu, và nghịch lý là chính nó làm phần còn lại đáng tin hơn.

Theo bài "Thị trường phái sinh hàng hóa thế giới và Việt Nam" của TS. Đinh Xuân Cường đăng trên Tạp chí Công Thương ngày 29/03/2020, trước MXV Việt Nam đã có vài sàn hàng hoá mở ra rồi ngừng hoạt động: sàn giao dịch hạt điều tại TP.HCM (03/2002), sàn thuỷ sản Cần Giờ (05/2002), Trung tâm giao dịch cà phê Buôn Ma Thuột (12/2008) và sàn đường của Sacom-STE (03/2010). Cùng bài đó ghi nhận châu Á có khoảng 19 thị trường phái sinh hàng hoá mới nổi, phần lớn còn sơ khai, thanh khoản thấp và khung pháp lý chưa hoàn chỉnh. Bạn nên tự đọc bài gốc tại Tạp chí Công Thương để thấy đây là nguồn học thuật có tên, không phải mình bịa ra một danh sách cho có vẻ khách quan.

Bài học rút ra không phải "phái sinh ở Việt Nam là lừa". Những sàn này chết chủ yếu vì thanh khoản mỏng, thiếu liên thông quốc tế và khung pháp lý khi đó chưa đủ, không phải vì bản thân công cụ phái sinh sai. Điều đó dẫn tới một cách nhìn bạn nên giữ: tách "công cụ" khỏi "nơi bạn giao dịch công cụ đó". Công cụ đã được thế giới dùng hơn một thế kỷ. Nơi giao dịch trong nước thì mới, và Việt Nam có tiền sử sàn đóng cửa, nên tư cách pháp lý của sàn và của bên môi giới là thứ phải kiểm tra trước tiên, trước cả khi bàn tới lời lãi. Khung pháp lý hiện hành và giấy phép đến từ đâu thì đọc ở bài khung pháp lý và giấy phép của Bộ Công Thương.

Với gia đình, tác dụng của phần này còn lớn hơn. Một người hoài nghi tin một tài liệu dám nhắc mặt xấu gấp nhiều lần một tài liệu chỉ toàn lời khen. Khi bạn tự nói ra "ở Việt Nam từng có bốn sàn chết", bạn chứng minh mình không phải người đi bán, và nhờ vậy những dữ kiện tích cực phía trên mới được nghe.

Cách dùng những dữ kiện trên khi gia đình phản đối, và 4 sai lầm khi so sánh quốc tế

Ba dữ kiện đưa được cho người thân

Đóng gói lại đúng ba thứ đã chứng minh phía trên, mỗi thứ một câu ngắn, để nếu cần bạn đọc thẳng cho người nhà nghe hoặc gửi kèm link.

Thứ nhất, công cụ này đã có tổ chức từ giữa thế kỷ 19 và sinh ra để nông dân chốt giá trước, không phải để đánh bạc; nguồn kiểm chứng là trang lịch sử của CME Group. Thứ hai, giá cà phê Việt Nam vốn đã tham chiếu một sàn phái sinh quốc tế, tức ICE Futures Europe ở London, nên đây không phải thứ mới du nhập. Thứ ba, ở Việt Nam giao dịch hàng hoá phái sinh diễn ra tại sàn được Bộ Công Thương cấp phép, và vì Việt Nam từng có sàn đóng cửa, việc kiểm tra pháp lý là chuyện nghiêm túc chứ không phải thủ tục cho vui.

Nói thẳng luôn: ba dữ kiện này không tự thắng cuộc tranh luận với gia đình. Chúng chỉ kéo cuộc trò chuyện ra khỏi vùng "chơi chứng đỏ đen" để hai bên bàn tiếp được. Nếu bạn cần một cấu trúc hoàn chỉnh để nói chuyện, gồm mẫu thư, mức cam kết phần trăm vốn tối đa và cách trả lời những câu cha mẹ hay hỏi, thì bài thư gửi gia đình về khoá học hàng hoá phái sinh dựng sẵn khung đó. Bài bạn đang đọc cho bạn dữ kiện; bài kia cho bạn cách nói.

Bốn sai lầm khi so sánh quốc tế

Sai lầm thứ nhất là suy ra "thế giới làm lâu rồi nên an toàn". Lâu đời chứng minh công cụ là thật, không chứng minh nó hợp với bạn hay ít rủi ro; đây đúng là chỗ chính bài này dễ bị dùng sai nhất.

Thứ hai, "thị trường toàn cầu nghìn tỷ nên cơ hội lớn". Quy mô là thông tin về thị trường, không phải về tài khoản của bạn. Hai đại lượng đó không suy ra nhau.

Thứ ba, nhầm chứng khoán phái sinh với hàng hoá phái sinh khi tra số. Phần lớn thống kê "phái sinh" tiếng Việt trên mạng là VN30 trên HNX, không phải hàng hoá trên MXV; đọc nhầm bảng thì kết luận sai từ gốc.

Thứ tư, lấy con số quốc tế từ nguồn tiếng Việt không dẫn được về gốc. Quy tắc gọn để tự bảo vệ: nếu người thân bấm vào link mà không tới được tổ chức đã công bố con số, thì đừng dùng con số đó, vì nó sẽ quay lại chống bạn giữa cuộc trò chuyện.

Bước tiếp theo: kiểm chứng một dữ kiện trước khi mang nó về nhà

Chọn đúng một dữ kiện trong bài, dữ kiện bạn định nói với gia đình, rồi tự mở nguồn gốc của nó lên. Nếu bạn không mở được nguồn trong năm phút, đừng dùng nó. Một dữ kiện bạn tự kiểm chứng được có sức nặng hơn mười dữ kiện bạn chép lại, và thói quen này cũng chính là thứ giữ bạn khỏi tin nhầm một "thầy" hô lệnh sau này.

Đi tiếp theo nhu cầu của bạn. Muốn bộ số liệu thị trường trong nước đầy đủ thì quay lại bài tổng quan về thị trường hàng hoá phái sinh đã dẫn ở đầu. Muốn biết mở trang nào để tự tra thì đọc tra số liệu phái sinh chính thống ở đâu và đọc thế nào. Còn nếu câu bạn đang phải trả lời vẫn là "cái này có phải cờ bạc không", thì phần phân biệt pháp lý và kỷ luật nằm ở bài phái sinh hàng hoá có phải cờ bạc không.

Khi bạn đã kiểm chứng xong dữ kiện và thấy sẵn sàng ngồi xuống nói chuyện, thư gửi gia đình về khoá học hàng hoá phái sinh cho bạn khung trò chuyện và mẫu cam kết vốn để bắt đầu. Đọc kỹ trước, rồi tự quyết bằng dữ kiện của bạn, đừng để ai giục.