Người mới giao dịch hàng hoá gần như chỉ chạm tới hợp đồng tương lai. Phân biệt 4 loại hợp đồng phái sinh và loại nào bạn giao dịch trên MXV. Xem ngay.
Bạn đang đọc tài liệu để chuẩn bị mở tài khoản, mọi thứ tạm ổn, rồi tới đoạn "các loại hợp đồng" và bài viết liệt kê bốn cái tên: kỳ hạn, tương lai, quyền chọn, hoán đổi. Đây là 4 loại hợp đồng phái sinh mà gần như tài liệu nhập môn nào cũng nhắc. Vấn đề là đọc hết bốn định nghĩa xong, bạn vẫn không trả lời được câu đơn giản nhất: cái mình sắp bỏ tiền vào giao dịch là loại nào trong bốn cái đó? Có phải chọn không, và chọn sai thì mất tiền à? Cảm giác quen thuộc lại quay về, kiểu "hình như mình chưa đủ hiểu để bắt đầu".
Bài này gỡ đúng chỗ rối đó, và làm hai việc. Một, nói thẳng loại hợp đồng nào là của bạn, cùng lý do bạn gần như không phải chọn gì cả. Hai, chỉ ra cái bẫy thuật ngữ mà hầu hết tài liệu bỏ qua, thứ khiến người mới tưởng mình phải quyết một chuyện đã được quyết sẵn từ lâu.
Trước khi đi tiếp, gỡ luôn một nhầm lẫn hay gặp: bốn loại hợp đồng ở đây không phải bốn nhóm hàng hoá. Nếu bạn từng đọc về 4 nhóm hàng hoá giao dịch trên MXV như nông sản, năng lượng, kim loại và nguyên liệu công nghiệp, thì đó là một trục hoàn toàn khác, phần ngay dưới sẽ tách bạch hai thứ này. Bài cũng giả định bạn đã nắm sơ hợp đồng phái sinh là gì; nếu chưa, đọc cái đó trước sẽ nhẹ đầu hơn.
Trả lời ngắn. Bốn loại hợp đồng phái sinh gồm kỳ hạn, tương lai, quyền chọn và hoán đổi. Nếu bạn là nhà đầu tư cá nhân giao dịch hàng hoá qua MXV, thứ bạn giao dịch là hợp đồng tương lai (futures); bạn không phải chọn, đó là mặc định trên hầu hết nền tảng. Quyền chọn cũng có trên MXV, được niêm yết chính thức từ tháng 6/2023, nhưng là công cụ nâng cao, chưa cần đụng tới lúc mới bắt đầu. Kỳ hạn và hoán đổi là hợp đồng thoả thuận riêng giữa doanh nghiệp và ngân hàng, không mở cho cá nhân qua sở giao dịch hàng hoá. Vậy người mới nên giao dịch loại hợp đồng nào? Gần như luôn là hợp đồng tương lai.
Hai chữ "loại" nằm cạnh nhau nên dễ trộn vào nhau, nhưng chúng đo hai chuyện khác hẳn. Nhóm hàng hoá trả lời câu "bạn giao dịch cái gì": cà phê, dầu thô, đồng, bông. Loại hợp đồng trả lời câu "bạn giao dịch bằng hình thức nào": một thoả thuận đã chuẩn hoá và khớp qua sở, hay một hợp đồng riêng gõ tay giữa hai bên.
Một ví dụ khoá chặt để không lẫn nữa. "Cà phê Robusta" là hàng hoá, thuộc nhóm nông sản. Còn "hợp đồng tương lai cà phê Robusta tháng 9" là một hợp đồng, thuộc loại tương lai. Cùng hạt cà phê đó, mặt hàng không đổi, chỉ hình thức hợp đồng đổi. Hai trục này giao nhau chứ không thay thế nhau: bạn luôn chọn đồng thời một mặt hàng và một loại hợp đồng, giống như chọn một món và một cách chế biến.
Phải dừng lại ở đây vì đây đúng là chỗ hai bài dễ bị đọc nhầm thành một. Danh sách bốn nhóm hàng hoá nằm ở 4 nhóm hàng hoá giao dịch trên MXV; còn bài bạn đang đọc chỉ bàn về bốn hình thức hợp đồng. Nhớ được ranh giới này thì phần còn lại nhẹ hẳn. Và vì chính chỗ này là nơi nhiều nội dung viết để bán hàng cố tình làm bạn rối, một kỹ năng đáng có sớm là biết cách xác minh một nơi dạy phái sinh có uy tín thay vì tin ngay bài đầu tiên Google trả về.
Sách giáo khoa thường liệt kê bốn loại theo thứ tự lịch sử, mỗi loại một đoạn dài bằng nhau, và đó chính là kiểu trình bày làm người mới rối thêm. Ở đây xếp khác, theo mức bạn thật sự đụng tới chúng: loại của bạn lên đầu, ba loại còn lại giảm dần cho tới loại bạn có thể quên luôn.
Bảng dưới tóm tắt trước, phần chi tiết nằm ngay sau.
| Loại hợp đồng | Chuẩn hoá? | Giao dịch ở đâu | Ai thật sự dùng | Bạn có chạm tới không? |
|---|---|---|---|---|
| Tương lai (futures) | Có, sở chuẩn hoá sẵn | Tập trung qua sở, liên thông sở quốc tế | Cá nhân, quỹ, doanh nghiệp phòng hộ | ✅ Đây là loại của bạn |
| Quyền chọn (options) | Có | Qua sở, MXV niêm yết từ 6/2023 | Người phòng hộ, người giao dịch có kinh nghiệm | ⚠️ Có trên MXV, nhưng nâng cao |
| Kỳ hạn (forward) | Không, thoả thuận riêng | Ngoài sở, song phương | Doanh nghiệp xuất nhập khẩu | ❌ Không mở cho cá nhân |
| Hoán đổi (swap) | Không | OTC giữa ngân hàng và doanh nghiệp | Ngân hàng, doanh nghiệp lớn | ❌ Không phải sản phẩm bán lẻ |
Riêng dòng "kỳ hạn" trong bảng có một cái bẫy: văn bản luật lại dùng đúng chữ đó cho loại hợp đồng chuẩn hoá mà bạn giao dịch. Phần cuối bài gỡ chỗ này; tạm đọc dòng "kỳ hạn" ở đây theo nghĩa forward song phương.
Hợp đồng tương lai hàng hoá là gì? Nói gọn, đó là một hợp đồng đã được sở chuẩn hoá sẵn mọi thứ: khối lượng, tiêu chuẩn chất lượng hàng, tháng đáo hạn và bước giá. Bạn không đàm phán điều khoản với ai; bạn khớp lệnh với thị trường ở mức giá đang chạy, giống như mua bán một món đã đóng gói theo quy cách cố định. Vì đã chuẩn hoá nên nó khớp tập trung qua sở, có ký quỹ và bù trừ hằng ngày, tức lãi lỗ kết chuyển vào tài khoản mỗi ngày thay vì đợi tới lúc đóng vị thế.
Vì sao đây là mặc định cho người mới, gần như là lựa chọn duy nhất trên thực tế? Vì thanh khoản dồn hết vào loại này nên vào và thoát lệnh đều dễ, giá lại minh bạch do cả thị trường nhìn chung một bảng; thêm nữa bạn không phải tự tìm đối tác, sở đứng giữa lo bù trừ. Trên các nền tảng liên thông sở quốc tế như CME Group hay ICE, thứ nhảy số trên bảng giá gần như luôn là hợp đồng tương lai.
Một điểm phải nhớ ngay từ đầu: hợp đồng tương lai có hạn. Mỗi hợp đồng gắn với một tháng đáo hạn cụ thể và sẽ hết hiệu lực vào đúng kỳ của nó, nên kiểu "mua rồi quên" không áp dụng được ở đây. Vòng đời một hợp đồng từ lúc mở tới ngày cuối cùng được nói kỹ ở đáo hạn hợp đồng phái sinh là gì.
Hợp đồng quyền chọn hàng hoá MXV cho bạn quyền, chứ không phải nghĩa vụ, được mua hoặc bán tài sản cơ sở ở một mức giá định trước. Đổi lại cái quyền đó, bên mua trả một khoản phí quyền chọn. MXV chính thức niêm yết hợp đồng quyền chọn hàng hoá từ ngày 26/06/2023, mở đầu với tám sản phẩm gồm ngô, đậu tương, lúa mì, cà phê Arabica, đường, dầu WTI, dầu Brent và khí tự nhiên, theo công bố trên Báo Chính phủ. Nói cách khác, câu "MXV chỉ có hợp đồng tương lai" là sai; quyền chọn tồn tại, hợp pháp và đã chạy vài năm nay.
Ghi nhận nó có, rồi gác lại. Với người mới, quyền chọn chồng thêm một tầng biến số lên thứ bạn còn chưa quản nổi: giá của nó bị chi phối bởi cả giá hàng lẫn thời gian còn lại và mức dao động kỳ vọng, nên bạn có thể đoán đúng hướng giá mà vẫn lỗ vì hết thời gian. Khi chưa kiểm soát nổi biến động của một hợp đồng tương lai đơn giản, thêm quyền chọn vào chỉ làm dài danh sách phải theo dõi, không làm bớt rủi ro. Để lúc khác.
Hợp đồng kỳ hạn theo nghĩa forward là một thoả thuận song phương: mua bao nhiêu, chất lượng ra sao, giao khi nào, giá bao nhiêu, tất cả tuỳ hai bên gõ nhau chứ không theo chuẩn của sở nào. Vì không chuẩn hoá và không có bên bù trừ đứng giữa, nó mang rủi ro đối tác: bên kia không thực hiện thì bạn phải tự đòi. Ai dùng? Chủ yếu là doanh nghiệp xuất nhập khẩu muốn chốt trước giá một lô hàng với đối tác quen. Còn bạn, với tư cách cá nhân, không mở được loại này vì không có nơi nào để khớp; nó không nằm trên bảng giá bạn đăng nhập vào.
Hợp đồng hoán đổi là gì? Đó là thoả thuận trao đổi các dòng tiền định kỳ theo một công thức đã thống nhất, ví dụ đổi một dòng lãi suất thả nổi lấy một dòng lãi suất cố định. Ở Việt Nam, swap là sản phẩm OTC giữa ngân hàng và doanh nghiệp, phổ biến nhất là hoán đổi lãi suất và ngoại tệ. Nó không phải sản phẩm bán lẻ mà một cá nhân đặt lệnh qua sở giao dịch hàng hoá, nên với mục tiêu lúc này, bạn có thể quên loại này.
Đây là chỗ khiến người mới rối nhất, và lạ là gần như không tài liệu nhập môn nào cảnh báo. Hợp đồng kỳ hạn và hợp đồng tương lai khác nhau thế nào, câu đó có tới hai câu trả lời tuỳ bạn đang đọc văn bản nào.
Mở Luật Thương mại 2005 (số 36/2005/QH11), phần về mua bán hàng hoá qua Sở Giao dịch hàng hoá ở Điều 63 và 64, bạn sẽ thấy luật chia hợp đồng thành hai loại: hợp đồng kỳ hạn và hợp đồng quyền chọn. Không có chữ "tương lai" nào ở đó. Nhưng mở app của thành viên môi giới hay đọc tài liệu quốc tế, đúng thứ đó lại được gọi là hợp đồng tương lai (futures). Người mới đọc luật thấy "kỳ hạn", đăng nhập app thấy "tương lai", rồi kết luận đây là hai sản phẩm khác nhau và mình phải chọn một. Đó là hiểu lầm.
Hoà giải thế nào? Mấu chốt là chữ "kỳ hạn" trong luật, ở ngữ cảnh qua Sở Giao dịch, chỉ hợp đồng đã chuẩn hoá và khớp tập trung, khác với forward song phương mà sách tài chính phổ thông cũng gọi là "kỳ hạn". Cùng một từ, hai nghĩa. Loại "kỳ hạn chuẩn hoá qua sở" mà luật mô tả chính là cái mà thị trường quốc tế và các nền tảng gọi là futures. Đây là một sản phẩm mang hai cái tên, do hai hệ quy chiếu khác nhau đặt ra: một bên là văn bản pháp lý Việt Nam, một bên là thông lệ giao dịch quốc tế.
Nguyên tắc thực hành để không dính bẫy này nữa: đọc theo ngữ cảnh, đừng đọc theo mặt chữ. "Kỳ hạn" trong văn bản luật về sở giao dịch hàng hoá chính là cái bạn giao dịch hằng ngày; "kỳ hạn" trong sách tài chính, khi nói về thoả thuận song phương ngoài sở, lại là forward, thứ không dành cho bạn. Nghĩa nào áp dụng là do câu chuyện xung quanh quyết định, đừng để một từ trùng nhau dẫn bạn đi sai.
Kéo mọi thứ về một hành động cụ thể. Khi bạn mở tài khoản qua một thành viên môi giới của Sở Giao dịch Hàng hoá Việt Nam (MXV) rồi đặt lệnh trên một mặt hàng, thứ khớp trong tài khoản của bạn là một hợp đồng tương lai của một tháng đáo hạn cụ thể, chứ không phải "cà phê" chung chung. Trên phiếu lệnh nó hiện ra dạng "hợp đồng tương lai cà phê Robusta tháng 9". Ba thành phần luôn đi cùng nhau: loại hợp đồng (tương lai), mặt hàng (cà phê Robusta) và tháng (tháng 9).
Mỗi hợp đồng có một mã riêng ghép từ ký hiệu mặt hàng và ký hiệu tháng, cách đọc nằm ở cách đọc mã hợp đồng phái sinh. Mỗi hợp đồng cũng bám theo một tài sản cơ sở là hàng thật ngoài thị trường, lý do giá hợp đồng nhấp nhô theo giá hàng được giải thích ở tài sản cơ sở trong hợp đồng phái sinh. Và mỗi hợp đồng có hạn, nên biết tháng nào là biết luôn ngày mình phải hành động.
Đây là chỗ trấn an thẳng nỗi lo ngầm mà nhiều người không nói ra: ở bước mở tài khoản, bạn không phải quyết "chọn loại hợp đồng nào trong bốn loại", sàn đã mặc định là hợp đồng tương lai. Quyết định thật của bạn nằm chỗ khác và cụ thể hơn nhiều: chọn mặt hàng nào, chọn tháng đáo hạn nào, đặt kích thước vị thế bao nhiêu cho vừa sức tài khoản. Bốn cái tên trong sách giáo khoa không phải bốn nút bấm ở bước mở tài khoản; chúng là bản đồ khái niệm, còn nút bấm thực tế thì ít hơn nhiều.
Bốn hiểu lầm dưới đây lặp đi lặp lại trên diễn đàn và trong hộp thư của môi giới, gom lại để bạn nhận ra sớm.
"Bốn loại hợp đồng chính là bốn nhóm hàng hoá." Không; đó là hai trục khác nhau, hình thức hợp đồng và mặt hàng, ghép lại mới ra thứ bạn giao dịch.
"Mở tài khoản là phải chọn một trong bốn loại." Không; mặc định đã là hợp đồng tương lai, bạn sẽ không thấy menu bốn lựa chọn nào bắt mình quyết ở bước đó.
"Kỳ hạn và tương lai là hai sản phẩm phải chọn một." Không; trong ngữ cảnh sở giao dịch đó là một sản phẩm mang hai tên gọi, như phần bẫy thuật ngữ đã tách.
"Quyền chọn an toàn hơn vì mình có quyền, không có nghĩa vụ." Đây là hiểu lầm nguy hiểm nhất nên phải nói thẳng. Chữ "quyền, không nghĩa vụ" chỉ đúng với bên mua quyền chọn, và cái quyền đó không miễn phí: bạn trả phí quyền chọn trước, còn nếu kịch bản không xảy ra đúng hạn, bạn mất khoản phí đó. Gọi nó là "an toàn hơn" là đọc sai. Bài học đúng nằm ở chỗ khác: thêm một công cụ không làm giảm rủi ro, nó chỉ tăng số thứ bạn phải quản cùng lúc.
Một bài tập tự làm được, không cần hỏi ai, mất chừng năm phút. Mở bảng giá của một mặt hàng bạn tò mò, ví dụ cà phê hoặc dầu, rồi đọc to tên đầy đủ của thứ đang niêm yết trên đó. Nếu nói ra được trọn cả ba phần, "hợp đồng tương lai + [mặt hàng] + tháng [X]", thì bạn vừa bước qua đúng cái rào cản mà bài này định gỡ. Cái mù mờ "mình đang giao dịch loại gì" tan đi ngay khi bạn gọi được tên đầy đủ của nó.
Điều duy nhất còn thiếu sau khi biết mình giao dịch loại hợp đồng nào là biết hợp đồng đó sống được bao lâu, tức khi nào nó đáo hạn và khi nào bạn buộc phải hành động. Đó là mảnh ghép ở đáo hạn hợp đồng phái sinh là gì, đọc tiếp cái đó là hợp lý nhất.
Còn nếu tới đây bạn thấy mình muốn học bài bản thay vì nhặt từng khái niệm rời, thì khoá học hàng hoá phái sinh cho người mới là nơi gom sẵn những câu cần trả lời trước khi xuống tiền, từ pháp nhân, chính sách hoàn tiền cho tới việc lớp có đúng dành cho người chưa từng giao dịch hay không. Đọc kỹ trước, rồi tự quyết bằng dữ kiện của bạn, đừng để quảng cáo quyết thay.
Hợp đồng kỳ hạn và hợp đồng tương lai khác nhau thế nào?
Luật Việt Nam gọi hợp đồng chuẩn hoá qua sở là "kỳ hạn", còn nền tảng và tài liệu quốc tế gọi đúng thứ đó là "tương lai" (futures): một sản phẩm, hai tên gọi. "Kỳ hạn" kiểu forward song phương trong sách tài chính mới là loại khác, không dành cho cá nhân.
Ở Việt Nam giao dịch được loại hợp đồng phái sinh nào?
Với hàng hoá qua MXV, cá nhân giao dịch chủ yếu là hợp đồng tương lai; quyền chọn cũng được MXV niêm yết chính thức từ tháng 6/2023. Kỳ hạn kiểu forward và hoán đổi là thoả thuận riêng giữa doanh nghiệp và ngân hàng, không mở cho cá nhân qua sở.
Quyền chọn hàng hoá có ở Việt Nam chưa?
Có. MXV niêm yết hợp đồng quyền chọn hàng hoá từ ngày 26/06/2023, mở đầu với tám sản phẩm nông sản và năng lượng. Nhưng với người mới, đây là công cụ nâng cao vì giá quyền chọn còn phụ thuộc vào thời gian và mức dao động, chưa nên đụng tới lúc đầu.
Hợp đồng hoán đổi là gì và ai được giao dịch?
Hoán đổi (swap) là thoả thuận trao đổi các dòng tiền định kỳ theo công thức đã thống nhất, ví dụ hoán đổi lãi suất hay ngoại tệ. Ở Việt Nam nó là sản phẩm OTC giữa ngân hàng và doanh nghiệp, không phải sản phẩm bán lẻ qua sở giao dịch hàng hoá.
Người mới nên giao dịch loại hợp đồng nào?
Gần như luôn là hợp đồng tương lai. Đây là loại có thanh khoản tập trung, giá minh bạch và là mặc định trên hầu hết nền tảng, nên bạn không phải chọn gì thêm ở bước mở tài khoản.
Tiếp tục đọc về phân tích thị trường, kiến thức và chiến lược giao dịch.
Settlement MXV: hợp đồng nào cash-settle, hợp đồng nào giao vật chất
Kiến thức phái sinh cơ bảnBạn quen tay đóng WTI vài phiên trước First Notice Day ở CME, gần như thành phản xạ. Rồi mở danh mục MXV ra, và câu hỏi cũ quay lại dưới hình dạng mới: cơ chế thanh toán hợp đồng…
Hệ số nhân, tick value & tài sản cơ sở: tính giá trị thật 1 contract MXV
Kiến thức phái sinh cơ bảnHệ thống của bạn ra tín hiệu, kèm một câu quen thuộc: rủi ro tối đa 1% tài khoản cho lệnh này. Ở forex bạn quy nó ra lot size gần như trong đầu, vì pip value đã thành phản xạ sau…
Đáo hạn & rollover MXV: chi phí roll và bẫy contango/backwardation
Kiến thức phái sinh cơ bảnỞ forex hay crypto, bạn mở một lệnh rồi để đó bao lâu tuỳ ý: vị thế sống tới khi bạn tự tay đóng, cùng lắm trả swap mỗi đêm. Bước sang hàng hoá phái sinh trên MXV, luật chơi đổi…
Đăng ký tư vấn miễn phí - chuyên gia SFVN sẽ liên hệ trong 24h, gợi ý khoá học phù hợp với mục tiêu và kinh nghiệm của bạn.
